Deze festivaleditie besteedden we onder het motto Human Voices extra aandacht aan de menselijke stem. We vroegen Connie Palmen voor The Voice - in search of the character's soul een nieuw essay te schrijven en daarmee Saturday Night Unlimited te openen.

In haar keynote speech sprak Palmen over hoe een auteur een stem geeft aan personages. De stem is het ontmoetingspunt tussen ziel en lichaam; in de stem komen binnenkant en buitenkant bij elkaar. Een roman begint te leven met de stem van het personage.

Dit thema was daarna onderwerp van gesprek met Connie Palmen, Celeste Ng en Sacha Bronwasser, waarvan in 2023 de roman Luister verscheen. Schrijver en journalist Sarah Sluimer was moderator.

Connie Palmen is de auteur van essays, verhalen, een novelle, Logboek van een onbarmhartig jaar, en haar zes grote romans De wetten (European Novel of the Year), De vriendschap (winnaar AKO Literatuurprijs), I.M. (winnaar Trouw Publieksprijs), Geheel de uwe, Lucifer en Jij zegt het (winnaar Libris Literatuur Prijs). Onlangs verscheen Voornamelijk vrouwen, een bundel met persoonlijke essays over hoe elf bekende vrouwen en een man eigengereid hun leven vormgeven.

Sacha Bronwasser is schrijver en kunsthistoricus. Bronwasser was twintig jaar beeldende kunstcriticus voor de Volkskrant. Haar romandebuut Niets is gelogen komt uit in 2019, gevolgd in 2023 door Luister, een ingenieus geschreven en meeslepende roman die zich afspeelt in de jaren tachtig en nu.

Celeste Ng (VS), internationaal een van de best gelezen auteurs met Aziatische roots. schreef drie echte page-turners. Haar romandebuut Wat ik nooit eerder gezegd heb (2014, Everything I Never Told You) is een gevoelig portret van een familie met meerdere culturen. Kleine brandjes overal (2017, Little Fires Everywhere), een nog grotere bestseller, is verfilmd met Reese Witherspoon en Kerry Washington. Haar derde roman Onze verloren harten (2022, Our Missing Hearts) draait om liefde tussen moeder en kind, discriminatie van mensen met Aziatische roots en om menselijkheid in donkere tijden.

Festivaltip: Celeste Ng trad ook op tijdens Friday Night Unlimited (vrijdag 19 januari 2024). Connie Palmen was zaterdagmiddag 20 januari 2024 te zien in een gesprek met artiest Sven Ratzke in het programma You Do Something to Me over hun samenwerking voor zijn nieuwe show Marlene, waaruit hij ook beroemde Dietrich-songs uitvoerde. Meer details bekijken

Is het lyrisch ik een chatbot die zelfverzekerd uitspraken doet op basis van een verouderde dataset?

Maarten van der Graaff, die Garbage In, Garbage Out samenstelde, vroeg de dichters goed te luisteren naar chatbots, die het internet afschuimen om onze vragen te beantwoorden. Wat betekent de toon van chatbots die al die informatie tot zinnen smeden voor poëzie?

Wat is de rol van het lichaam bij het schrijven, lezen en beluisteren van gedichten? Wie of wat hoor je eigenlijk als je naar een gedicht luistert: een intieme stem, of juist een kakafonie? Kan het gedicht een afvalverwerker zijn?

Garbage In, Garbage Out is een programma met speciaal hiervoor nieuw geschreven en eerder uitgebrachte poëzie van en met Ronelda Kamfer, Simone Atangana Bekono, Astrid Lampe, Dewi de Nijs Bik en (via een vooraf opgenomen op video opgenomen voordracht) Zheng Xiaoqiong. Meer details bekijken

Schrijvers vertellen over hun favoriete boek: het boek dat hen inspireert of raakt; het boek dat hun artistieke, morele of intellectuele kompas heeft gevormd. Kortom: het boek dat ze iedereen aanraden. Interview: Hassnae Bouazza.

Aminatta Forna koos als favoriet De geest van Anil (2019) van Michael Ondaatje. In deze roman keert Anil terug naar haar vaderland Sri Lanka, dat verwoest wordt door een burgeroorlog. In opdracht van de Verenigde Naties doet ze onderzoek naar de slachtoffers van moordpartijen op het eiland. Wanneer ze in de ban raakt van een skelet dat ze vindt, volgt een koortsachtige zoektocht naar de identiteit van deze man - totdat Anils eigen leven in gevaar komt. Meer details bekijken

Haagse scholieren van het Edith Stein College, het John Dewey College en De Vrije School vertolkten in een Zeer Kort Verhaal De Stem van de Stad.
Voor deze verhalen deded ze inspiratie op tijdens schrijfworkshops op school en een wandeling door Den Haag, onder leiding van Diann van Faassen.
Terwijl zij hun verhalen presenteerden verbeeldde live tekenaar Matthijs Sluiter de beweging van de wandeling door de stad, als een extra wisselwerking tussen woord en beeld. Meer details bekijken

Schrijvers vertellen over hun favoriete boek: het boek dat hen inspireert of raakt; het boek dat hun artistieke, morele of intellectuele kompas heeft gevormd. Kortom: het boek dat ze iedereen aanraden. Interview: Hassnae Bouazza.

Emilienne Malfatto koos als favoriet L'indésirable (1975) van de Franse schrijver, filosoof en academicus Jules Régis Debray, een roman over een Zwitser die zich aansluit bij een groep opstandelingen in Latijns-Amerika en het politieke en persoonlijke drama dat daarop volgt. Meer details bekijken

Schrijvers vertellen over hun favoriete boek: het boek dat hen inspireert of raakt; het boek dat hun artistieke, morele of intellectuele kompas heeft gevormd. Kortom: het boek dat ze iedereen aanraden. Interview: Hassnae Bouazza.

Ellen Deckwitz koos als favoriet De avonden van Gerard Reve: zijn debuutroman uit 1947 over Frits van Egters, een 23-jarige mislukte gymnasiast die geplaagd wordt door verschrikkelijke dromen. Hij ergert zich aan zijn vader, zijn moeder en aan zijn vrienden. Meer details bekijken

In 2017 werd het voormalige KGB-archief in Kyiv openbaar. Oekraïners konden voor het eerst hun persoonlijke dossiers uit de Sovjet-tijd inkijken. Voor veel oudere inwoners was het een mogelijkheid om antwoord te krijgen op vragen waar ze al decennia mee rondliepen.

Regisseur Walter Stokman verdiepte zich in drie sterk uiteenlopende gevallen. Zijn film is een bijzonder inkijkje in de methoden en de reikwijdte van de Russische geheime dienst. Zo werd om de Nederlandse amateurspionnen Reydon en De Jager te vangen een fictieve militaire basis ingericht. Maar de werkwijze van de KGB grensde ook aan paranoia, getuige het verhaal van Française Regine Chivrac. Zij kreeg tijdens familiebezoek aan Oekraïne een relatie met een student die later informant bleek.

Stokman laat zien hoe de jaren van achterdocht doorwerken in onze tijd. Gezinsverbanden die niet meer herstelden. Een zoon die nu tegen de Russen vecht. Een generatie van mensen die altijd op hun hoede zijn gebleven. Met een hoofdrol voor de zorgvuldige observaties van cameraman Jackó van ’t Hof in het Oekraïne van vandaag. (bron: IDFA)

Na de vertoning van de film ging Peter de Bruijn, chef Boeken van NRC, in gesprek met regisseur Walter Stokman. Meer details bekijken

In Everything you never asked about Adoption sprak journalist en podcastmaker Sharid Alles met schrijver Ennatu Domingo over haar boek Burnt Eucalyptus Wood, haar zoektocht naar antwoorden op haar vragen over identiteit en de band die ze heeft met haar geboorteplaats Ethiopië.

"Waar kom je vandaan? Wie zijn je echte ouders? Zou je ze willen ontmoeten?" Deze vragen worden herhaaldelijk, tot vermoeiens toe, gesteld aan geadopteerden. Maar ze gaan zelden in op de vragen waar de geadopteerden zelf over nadenken.

In dit programma gingen Sharid Alles en Ennatu Domingo, elk met een adoptiegeschiedenis, met elkaar in gesprek over de echt relevante onderwerpen. Wat betekent het om een gevoel van eigenwaarde op te bouwen als het verleden onbekend is? Hoe beïnvloedt het opgroeien in een adoptiegezin de manier waarop je je eigen identiteit waarneemt en vormgeeft? Voor welke uitdagingen kunnen geadopteerden komen te staan als ze hun culturele en persoonlijke identiteit proberen te begrijpen?

Ennatu Domingo debuteerde in 2022 met haar biografische verhaal Burnt Eucalyptus Wood: On Origins, Language and Identity. Op 7-jarige leeftijd kwam ze als geadopteerde naar Barcelona, maar ze vergat nooit haar vroege jaren in Ethiopië. Haar boek staat vol liefdevolle herinneringen maar laat ook de sociaaleconomische realiteit zien. Ze verbeeldt op indrukwekkende wijze de zoektocht naar verbondenheid die veel geadopteerde en migrantenkinderen zo goed kennen.

Sharid Alles is radiomaker, schrijver, presentator en podcaster. Twaalf jaar werkt Sharid als presentator, radio-dj, producer, redacteur en eindredacteur voor FunX, NPO Radio 1, NPO Radio 2, 3FM en NPO Radio 6. Ze brengt twee kinderboeken uit: Rocca en het geheime toverrecept (2018) en Rocca en de verdwijning van Oma Sala (2022). Meer details bekijken

Mens en machine leken elkaar altijd te versterken. Sinds de komst van AI en een tool als Chat GPT staat de verhouding tussen mens en machine op scherp. Wat is de menselijke stem? En wat betekent de invloed van AI op de menselijke stem voor de literatuur? Is ChatGPT een vriend of vijand voor auteurs?

Bas Haring opende het programma met een gesproken essay waarin hij inging op kunstmatige intelligentie en wat dat betekent voor de mens en schrijvers in het bijzonder.

Leer meer over de mogelijkheden en onmogelijkheden van AI en ChatGPT in een gesprek tussen schrijver Hanna Bervoets die met nieuwsgierigheid de ontwikkelingen volgt op het gebied van AI en experimenteerde met ChatGPT, digitaal strateeg Ilyaz Nasrullah en filosoof Bas Haring, onder leiding van moderator Oumaima Hajri, die onderzoek doet naar kunstmatige intelligentie en ethiek.

Hanna Bervoets is schrijver van romans, meerdere scenario's, verhalen en essays. In 2017 won Bervoets de BNG Bank Literatuurprijs voor Ivanov, en in datzelfde jaar eveneens de Frans Kellendonk-prijs voor haar gehele oeuvre. In haar romans onderzoekt zij vaak de invloed van wetenschap en technologie op de mens. Onlangs verscheen haar roman Leer me alles wat je weet. Daarnaast schrijft Bervoets essays en recensies over media en populaire (internet)cultuur.

Bas Haring is filosoof, promoveerde in de kunstmatige intelligentie en is hoogleraar Publiek begrip van wetenschap aan Universiteit Leiden. In zijn nieuwste boek Kunstmatige intelligentie is niet eng vertelt hij onder meer dat 'computer-slimheid' ons leven een stuk makkelijker maakt. Maar het is ook spannend, want wat staat ons allemaal te wachten?

Ilyaz Nasrullah benadrukt: hij is in de eerste plaats mens, pas daarna een informaticus afgestudeerd in Data Sciences aan de TU Delft en een consultant die bedrijven en overheden adviseert over digitale strategie en innovatie. Digitale technologie wordt volgens hem te vaak als doel op zich gezien, waardoor de mens uit het oog verloren wordt. De columns die hij schrijft in Trouw vallen op omdat zij lastige onderwerpen makkelijker te begrijpen maken.

Oumaima Hajri zet haar expertise in op het snijvlak van technologie, ethiek en maatschappij. Momenteel vervult zij de rol van Senior Internationaal Adviseur bij de Autoriteit Persoonsgegevens, waar zij zich inzet voor AI, algoritmes en Europese wetgeving. Daarnaast houdt zij zich aan de universiteit van Cambridge bezig met dekolonisatie en demystificatie van AI, met als doel de negatieve gevolgen van digitalisering op de samenleving, en vooral kwetsbare minderheden, te stoppen. Verder is zij de initiatiefnemer van de Alliantie tegen Militaire AI en co-founder van het platform AI Better World.

Festivaltip: na dit programma werden in Filmhuis Den Haag-zaal 2 van 23:00 tot 23:35 uur vijf schitterende korte films (waaronder een Oscarwinnaar) vertoond rond het thema AI en de verhouding mens-machine. Meer details bekijken

In dit kloppende festivalhart ontmoette je elkaar met een drankje. Aan de Radio Writers Unlimited-tafel draaide presentator en DJ Francis Broekhuijsen on air plaatjes en knoopte een gesprek aan met onder meer festivalauteurs. In de Poëziepoli schreef Gerda Blees ter plekke een gedicht voor je. De rijk met boeken van festivalauteurs gevulde bookshop van De Vries Van Stockum was de hele avond geopend. Vanaf 23:15 uur was het swingen en dansen in de Silent Disco op de beats van DJ Socrates!

Meet & Greet bij de bookshop:
Ontmoetingen met schrijvers voor een gesprek of het signeren van hun boek! Meer details bekijken

Schrijvers vertellen over hun favoriete boek: het boek dat hen inspireert of raakt; het boek dat hun artistieke, morele of intellectuele kompas heeft gevormd. Kortom: het boek dat ze iedereen aanraden. Interview: Hassnae Bouazza.

Marja Pruis koos als favoriet Mevrouw Dalloway (Mrs. Dalloway, 1925) van Virginia Woolf, de roman waarin Clarissa Dalloway op een zomerochtend bloemen gaat kopen. Ze is bezig met de laatste voorbereidingen voor het feest dat ze die avond gaat geven. Terwijl ze door Londen loopt overdenkt ze haar leven. Meer details bekijken

Schrijvers vertellen over hun favoriete boek: het boek dat hen inspireert of raakt; het boek dat hun artistieke, morele of intellectuele kompas heeft gevormd. Kortom: het boek dat ze iedereen aanraden. Interview: Hassnae Bouazza.

Astrid Lampe koos als favoriet De macht van nietsdoen. Een radicaal verzet tegen de aandachtseconomie (oorspronkelijke titel How to Do Nothing: Resisting the Attention Economy, 2019) van Jenny Odell. Meer details bekijken

Sacha Bronwasser is behalve schrijver (Luister) ook kunsthistoricus. Emilienne Malfatto is behalve schrijver (De kolonel slaapt niet) ook oorlogsfotograaf. In beider werk speelt de taal van het beeld een belangrijke rol. Wat kun je uitdrukken in beelden wat je niet in taal kunt uitdrukken? En andersom, wat kun je als schrijver in taal zeggen wat je niet met foto's of beeldende kunst kunt uitdrukken? Margot Dijkgraaf leidde het gesprek, geillustreerd met door de schrijvers gekozen beelden, en met voordrachten van fragmenten uit hun romans. Meer details bekijken

De band tussen Nederland en Indonesië is een complexe geschiedenis, en heeft generaties mensen met Indische roots sterk beïnvloed. Hoe kijken schrijvers van generaties geboren in Nederland naar het land van hun (groot)ouders? Het land dat ze alleen uit overlevering kennen, en waar ze zelf een nieuwe relatie mee aan zijn gegaan. Oude banden, nieuwe verbindingen gaat over wortels hebben in een ander land en andere tijd, over ontheemding en nieuwe banden met Indonesië.

Adriaan van Dis' oeuvre voert deels terug op zijn Indische achtergrond. In 2023 verscheen zijn roman Naar zachtheid en een warm omhelzen over zijn jeugd bij zijn grootvader en Ommie, de vrouw die hem verzorgde en opvoedde toen Adriaan niet thuis kon zijn omdat zijn vader worstelde met een kamptrauma.

Maddy Stolk schreef in haar 'autofictie'-roman Soedah, laat maar (2023) over het kampverleden van haar moeder en hoe dat haar hele jeugd beinvloedde, terwijl ze het huis leegruimt na het overlijden van haar moeder. Zo kijkt ze de geesten uit haar jeugd nog eens aan.

Auteurs Ellen Deckwitz, Lara Nuberg en Robin Block behoren tot de derde generatie van Indo's in Nederland. Hoe kijken zij naar de generaties voor hen? Wat is hun blik op het land waar hun voorouders geboren werden?

Met voordracht van Adriaan van Dis, Ellen Deckwitz, Lara Nuberg en Robin Block. Meer details bekijken

Schrijvers vertellen over hun favoriete boek: het boek dat hen inspireert of raakt; het boek dat hun artistieke, morele of intellectuele kompas heeft gevormd. Kortom: het boek dat ze iedereen aanraden. Interview: Hassnae Bouazza.

Tash Aw koos als zijn favoriet Giovanni's kamer, de roman van James Baldwin uit 1956. Het boek richt zich op de gebeurtenissen in het leven van een Amerikaanse man die in Parijs woont en zijn gevoelens en frustraties over zijn relaties met andere mannen in zijn leven, in het bijzonder een Italiaanse barman genaamd Giovanni die hij ontmoet in een Parijse homobar. Meer details bekijken

Schrijvers vertellen over hun favoriete boek: het boek dat hen inspireert of raakt; het boek dat hun artistieke, morele of intellectuele kompas heeft gevormd. Kortom: het boek dat ze iedereen aanraden. Interview: Hassnae Bouazza.

Celeste Ng koos als favoriet Transformations (1971) van dichter en Pulitzer Prize-winnaar Anne Sexton: deze gedichten- en verhalenbundel is een vreemde, wonderlijke hervertelling van sprookjes van Grimm, waaronder Sneeuwwitje, Repelsteeltje en Rapunzel. Meer details bekijken

In deze compilatie van vijf korte films, vier uit Nederland en een uit Luxemburg/Frankrijk, verbeelden de makers met veel creativiteit maar vooral ook met veel realiteitszin hun blik op de verhouding tussen mensheid, machine en kunstmatige intelligentie.

Humanoid - Regie: Eva Wijers, 2018, 6 min.
Humanoid - of ‘human of-iets-dergelijks’ - is een 2D 'frame to frame'-animatiefilm met een filosofische insteek. Humanoid verkent de wijze waarop ons menselijk zelfbeeld wordt beïnvloed door de opkomst van kunstmatige intelligentie. Het project is geïnspireerd op het boek 'life 3.0' van Max Tegman, waarin een duizelingwekkend beeld wordt geschetst van de mogelijk nabije toekomst. Vorm en inhoud zijn niet te scheiden in deze minimalistische zwart-witfilm.

Car Craze - Regie: Evert de Beijer, 2003, 12 min.
Originele sciencefiction-animatiefilm waarin de aarde wordt geregeerd door ecologisch verantwoorde autoriteiten. De planeet lijkt onder controle, tot een eco-controleur een samenleving ontdekt waarin auto's zich hebben ontwikkeld tot een autonome levensvorm. In deze maatschappij maken de vierwielers de dienst uit en zijn mensen slechts willoze, autoverslaafde passagiers.

Bovenkamer / Oberstübchen - Regie: André Maat, 2015, 3 min.
Komisch drama over een onvermoeibare bewaker en diens kleine, maar belangrijke taak: hij verzorgt een pot met hersenen. Dan slaan de stoppen door en maakt hij een onherroepelijk keuze.

Lifeless - Regie: Fokke Mars, Bas Jansen, Max van der Ree, 2016, 2 min.
Een nieuw soort organisme is geboren. Het is niet gemaakt van vlees en bloed maar van circuits en draden. Aanschouw hoe het leven van dit organisme ontplooit wanneer het groeit en floreert totdat het onvermijdelijk eindigt.

Mr. Hublot - Regie: Laurent Witz en Alexandre Espigares, 2014, 11 min.
Mr. Hublot leeft in een wereld waarin alles en iedereen voor een groot deel is opgebouwd uit mechanische onderdelen. De teruggetrokken Mr. Hublot is bang voor alle verandering en de grote boze buitenwereld. Het liefst blijft hij dan ook lekker binnen in zijn knusse apartement, maar de komst van de hond Robot Pet brengt daar verandering in en zet het leven van de brave Mr. Hublot op zijn kop. Bekroond met een Oscar voor beste korte animatiefilm in 2014! Meer details bekijken